कार्यालयको परिचय र पृष्ठभुमी
नेपाल सरकार मन्त्री परिषदको मिति २०७५।0९।0९ को निर्णय अनुसार साविक शिक्षा¸ विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय अन्तर्गत रहने गरी शिक्षा विकास तथा समन्वय इकाइको स्थापना भएको हो ।मन्त्रिपरिषदको मिति २०७४।१२।२७ को निर्णय अनुसार नेपाल सरकार गृह मन्त्रालय जिल्ला प्रशासन कार्यालय, मोरङको एउटा इकाइको रुपमा शिक्षा विकास तथा समन्वय इकाइ, मोरङ स्थापना भएको हो । जम्मा ९ जना कर्मचारी रहने गरी स्थापना भएको यो इकाइ साविक शिक्षा विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयको जिल्लास्तरीय शिक्षा प्रशासन र समन्वयको संक्रमणकालीन व्यवस्था हो ।२०७४ साल चैत २८ गते जिल्ला प्रशासन कार्यालय (गृह मन्त्रालय) अन्तर्गत स्थापना भएको शिक्षा विकास तथा समन्वय इकाइ मन्त्री परिषदको मिति २०७५।०९।०९ को निर्णय अनुसार संघीयताको कार्यान्वयनको क्रममा वित्तीय हस्तान्तरण पश्चातसाविक शिक्षा¸ विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय अन्तर्गत रहने गरी व्यवस्थापन भएको थियो । २०७५।११।२३ को पत्रका आधारमा यसले एक जिल्ला स्तरीय संघीय कार्यालयको रुपमा स्थापना भई हालसम्म आफ्नो छुट्टै कोडमा आर्थिक कारोवार सहित वार्षिक कार्यक्रमहरु सञ्चालन गर्दै आइरहेको छ ।
अर्को व्यवस्था नभएसम्मका लागि शिक्षा सम्बन्धी प्रचलित कानुनको परिधिभित्र रही स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन २०७४ ले गरेको व्यवस्था भित्र नपरेका साविक जिल्ला शिक्षा कार्यालयहरुले विगतमा सञ्चालन गरिरहेका शिक्षा सम्बन्धी कार्यहरु गर्ने गरी इकाइलाई कार्यादेश दिइएको छ ।
जिल्ला शिक्षा कार्यालय खारेज हुँदा अभिलेख व्यवस्थापन,प्रमाणीकरण र हस्तान्तरण, शिक्षकहरुको औषधोपचार खर्च, विरामी विदाको रकम, उपादान, निवृत्तभरण जस्ता सुविधा सिफारिस सम्बन्धी कार्यहरु, कक्षा १० र १२ को परीक्षा व्यवस्थापन, जिल्ला स्तरी शैक्षिक तथ्याङ्क व्यवस्थापन, अन्तर स्थानीय तह र निकाय समन्वय तथा विद्यालय शिक्षाको विकासका लागि जिल्ला स्तरमा सञ्चालन हुने र हुनसक्ने कार्यक्रमहरुको लागि प्राविधिक सहयोगका लागि शिक्षा विकास र समन्वय इकाइको स्थापना गरिएको कुरा इकाइलाई प्राप्त यसको कार्यविवरणले स्पष्ट गरेको छ ।
जिल्लास्थित विद्यालयहरुको अनुमती/स्वीकृती र नियन्त्रण/नियमन समेतको महत्वपूर्ण जिम्मेवार साविक जिल्ला शिक्षा कार्यालयको उत्तराधिकारी निकायको रुपमा शिक्षा विकास तथा समन्वय इकाइ रहेको छ । शिक्षा सम्वन्धी प्रचलित कानूनको परिधिभित्र रही स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन २०७४ ले गरेको व्यवस्था भित्र नपरेका साविक जिल्ला शिक्षा कार्यालयहरुले विगतमा सञ्चालन गरिरहेका शिक्षा सम्वन्धी कार्यहरु गर्ने गरी इकाइलाई कार्यादेश दिइएको छ ।तीन तहका सरकारहरुबाट विद्यालय शिक्षाका लागि सञ्चालन हुने शैक्षिक कार्यक्रमहरुमा सहयोग, समन्वय, सहजिकरण एवम् एकरुपता कायम गर्ने तर्फ यस इकाइलाई जिम्मेवार बनाईएको छ ।विद्यालय शिक्षामा लगानीको मुख्य स्रोत नेपाल सरकारको भएको र कतिपय योजना/परियोजनामा कार्यसम्पन्न भएपछि भुक्तानी पाउने पद्धति अनुसारको कार्यक्रमहरु सञ्चालनमा रहेको हुँदा निरीक्षण/अनुगमन सूचना संकलन र समयमा प्रतिवेदन तयारी गर्ने जस्ता कार्यहरु सम्पादन हुने गरेका छन । शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय र शिक्षा तथा मानव स्रोत विकास केन्द्रको मातहतको जिल्लामा रहेको संघीय शिक्षा इकाइ/कार्यालय भएको हुँदा संघीय शिक्षा नीति नियम र कार्यक्रमलाई जिल्लास्थित सवै स्थानीय तहहरुमा एकरुपताका साथ प्रभावकारी रुपमा संचालन गर्न/गराउन आवश्यक सहयोग, समन्वय र सहजिकरण गर्ने दायित्व यस इकाइको रहेको छ ।
जिल्लामा ८ वटा गाउँपालिका र ८ वटा नगरपालिका र १ महानगरपालिका गरी जम्मा १७ वटा स्थानीय तहहरु क्रियाशील रहेका छन् भने यस अन्तर्गत सामुदायिक, संस्थाथत र धार्मिक गरी जम्मा .......... विद्यालय रहेका छन् भने संघिय सरकारबाट अनुदान पाउने र स्थानीय तहले खोलेको गरी .......... वालविकास केन्द्र रहेका छ । प्रा.वि, निम्न माध्यमिक, माध्यमिक र साविक उमावि समेत गरेर जम्मा ......... शिक्षक रहेका छन् ।
पछिल्लो समयमा नेपाल सरकार, मन्त्रिपरिषद्को मिति २०८३ असार ३२ को निर्णयानुसार शिक्षा तथा खेलकुद मन्त्रालय अन्तर्गत र शिक्षा विभाग मातहत रहने गरी यस कार्यालयको नाम शिक्षा विकास तथा समन्वय एकाइ रहेको र अन्य व्यवस्था देहाय अनुसार भएको छ ।
शिक्षा विकास तथा समन्वय एकाइको मुख्य कार्यहरु
शिक्षा विकास तथा समन्वय एकाइ (EDCU) सङ्घीय सरकारको जिल्ला स्तरीय संरचना हो, जसले सङ्घीय, प्रादेशिक र स्थानीय तहबीच समन्वय गर्ने काम गर्दछ। प्रमुख कार्यहरूमा विद्यालय शिक्षाको नियमन, शिक्षक व्यवस्थापन, परीक्षा सहजीकरण र छात्रवृत्ति कार्यक्रमको कार्यान्वयन पर्दछन् ।
- सङ्घीय शिक्षा कानुन, नीति तथा राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूपको प्रबोधीकरण र कार्यान्वयन गर्ने कार्य;
- सङ्घीय, प्रदेश र स्थानीय तहका सरकारहरूसँग शिक्षा सम्बन्धी कामहरूमा समन्वय गर्ने कार्य;
- शिक्षकहरूको नियुक्ति, सरुवा, बढुवा र अवकाश व्यवस्थापन गर्ने कार्य;
- निवृत्त शिक्षकहरूको निवृत्तिभरण (पेन्सन) र उपदान सम्बन्धी कामको सहजीकरण गर्ने कार्य;
- माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (SEE) लगायतका जिल्ला स्तरीय परीक्षा सञ्चालन र व्यवस्थापनमा सहयोग तथा अनुगमन गर्ने कार्य;
- शैक्षिक प्रमाणपत्रहरूमा नाम, थर, उमेर र हिज्जे संशोधनका लागि सिफारिस गर्ने वा आवश्यक कार्यसम्पादन गर्ने कार्य;
- विपन्न लक्षित छात्रवृत्ति र द्वन्द्वपीडित छात्रवृत्ति कार्यक्रमको व्यवस्थापन तथा वितरण गर्ने कार्यः
- विद्यालयहरूको शैक्षिक गुणस्तर, पाठ्यपुस्तक उपलब्धता र प्रारम्भिक बालविकास कार्यक्रमको अनुगमन गर्ने कार्य;
- जिल्ला भित्रका सामुदायिक, संस्थागत र धार्मिक विद्यालयहरूको विवरण सङ्कलन गरी एकीकृत तथ्याङ्क व्यवस्थापन (IEMIS) मा अद्यावधिक गर्ने कार्य;
- विद्यार्थी तथा विद्यालयको व्यक्तिगत सूचना अद्यावधिक, संरक्षण र नियमन गर्ने कार्य;
- शिक्षा तथा खेलकुद मन्त्रालय र शिक्षा विभागले तोकेका अन्य कार्य।
शाखाहरूको कार्यविवरण
१. योजना तथा कार्यक्रम शाखाः
यो शाखा जिल्ला भित्रका शैक्षिक योजना तर्जुमा, बजेट कार्यान्वयन, तथ्याङ्क व्यवस्थापन र छात्रवृत्ति समन्वयमा केन्द्रित रहन्छ।
- जिल्ला स्तरीय शैक्षिक योजना (DEPI) र कार्यक्रमहरू तयार गर्न स्थानीय तहहरूलाई प्राविधिक सहयोग गर्ने कार्य;
- जिल्ला भरका विद्यालयहरूको एकीकृत शैक्षिक सूचना व्यवस्थापन प्रणाली (IEMIS) को तथ्याङ्क सङ्कलन, प्रमाणीकरण र अद्यावधिक गर्ने कार्य;
- विपन्न लक्षित छात्रवृत्ति (PMS), द्वन्द्वपीडित, अपाङ्गता भएका र दलित विद्यार्थीका लागि प्राप्त हुने सङ्घीय छात्रवृत्ति कार्यक्रमको छनोट र वितरण समन्वय गर्ने कार्य;
- सङ्घीय र प्रादेशिक रोयल्टी वा सशर्त अनुदानबाट सञ्चालित शैक्षिक कार्यक्रमहरूको भौतिक एवं वित्तीय प्रगति अनुगमन गर्ने कार्य;
- विद्यालय भवन, प्रयोगशाला, र पुस्तकालय निर्माण सम्बन्धी योजनाहरूको विवरण सङ्कलन र माथिल्लो निकायमा सिफारिस गर्ने कार्य;
- शैक्षिक कार्यक्रमहरूको मासिक, त्रैमासिक र वार्षिक प्रगति प्रतिवेदन तयार गरी शिक्षा विभागमा पठाउने कार्य।
२. विद्यालय प्रशासन शाखाः
यो शाखा शिक्षकहरूको सेवा सर्त, अभिलेख व्यवस्थापन, र विद्यालय प्रशासन सम्बन्धी कानुनी एवं प्रशासनिक कार्यका लागि जिम्मेवार हुन्छ।
- एकाई र एकाईमा कार्यरत कर्मचारीको दैनिक प्रशासनिक कार्य;
- शिक्षकहरूको नियुक्ति, सरुवा, बढुवा, र पदस्थापनाको जिल्ला स्तरीय अभिलेख (सिटरोल) अद्यावधिक राख्ने कार्य;
- सेवानिवृत्त शिक्षकहरूको पेन्सन पट्टा (निवृत्तिभरण अधिकारपत्र) र उपदान सम्बन्धी कागजात तयार गरी राष्ट्रिय कलेजियम वा शिक्षक किताबखानामा सिफारिस गर्ने कार्य;
- शिक्षकहरूको असाधारण बिदा, अध्ययन बिदा स्वीकृतिको प्रक्रिया अगाडि बढाउने र नियम विपरित काम गर्ने शिक्षकमाथि विभागीय कारबाहीको सिफारिस गर्ने कार्य;
- शिक्षक तथा कर्मचारीहरूले बुझाउने वार्षिक सम्पत्ति विवरण (Property Details) सङ्कलन र व्यवस्थापन गर्ने कार्य;
- शिक्षकहरूको कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन फारम सङ्कलन, दर्ता र शिक्षक सेवा आयोग (TSC) मा पठाउने कार्य गर्ने कार्य;
- दरबन्दी मिलान, शिक्षक आवश्यकता पहिचान, र विद्यालय अनुमति/स्वीकृति सम्बन्धी कार्यमा स्थानीय तहलाई नीतिगत परामर्श दिने कार्य।
३. परीक्षा शाखाः
यो शाखा जिल्ला भित्र सञ्चालन हुने राष्ट्रिय तथा क्षेत्रीय स्तरका परीक्षाहरूको गोपनीयता, सुरक्षा र व्यवस्थित सञ्चालनका लागि जिम्मेवार हुन्छ।
- माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (Grade 10-SEE) को जिल्ला स्तरीय परीक्षा समन्वय समिति (DCC) को सचिवालयको रूपमा गर्ने कार्य;
- परीक्षा केन्द्रहरू तोक्ने, केन्द्राध्यक्ष, सहायक केन्द्राध्यक्ष र निरीक्षकहरूको नियुक्ति तथा परिचालन गर्ने कार्य;
- राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड (NEB) बाट प्राप्त प्रश्नपत्रहरूको गोपनीयता कायम राख्ने र उत्तरपुस्तिकाहरू सुरक्षित सङ्कलन गरी तोकिएको केन्द्रमा पठाउने कार्य;
- विद्यार्थीहरूको शैक्षिक प्रमाणपत्र, मार्कसिट वा लेजरमा देखिएका नाम, थर, जन्ममिति र हिज्जे (Spelling) सच्याउनका लागि कानुनी प्रमाण जाँच गरी राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डमा सिफारिस गर्ने कार्य;
- हराएका वा नष्ट भएका शैक्षिक प्रमाणपत्रहरूको प्रतिलिपि (Duplicate) निकाल्नका लागि आवश्यक प्रक्रिया र सिफारिस गर्ने कार्य;
- स्थानीय तहले सञ्चालन गर्ने आधारभूत तह उत्तीर्ण परीक्षा (BLE) को प्राविधिक तयारी र कक्षा ११/१२ को परीक्षा सञ्चालनमा समन्वय गर्ने कार्य।
एकाइ प्रमुख (उपसचिव/शाखा अधिकृत) को कार्यविवरण
- सङ्घीय शिक्षा कानुन, नीति, तथा राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूपको प्रबोधीकरण र कार्यान्वयन गर्ने कार्य;
- सङ्घीय, प्रदेश र स्थानीय तहका सरकारहरूसँग शिक्षा सम्बन्धी कामहरूमा समन्वय गर्ने कार्य;
- शिक्षकहरूको नियुक्ति, सरुवा, बढुवा, र अवकाश व्यवस्थापन गर्ने कार्य;
- निवृत्त शिक्षकहरूको निवृत्तिभरण (पेन्सन) र उपदान सम्बन्धी कामको सहजीकरण गर्ने कार्य;
- माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (SEE) लगायतका जिल्ला स्तरीय परीक्षा सञ्चालन र व्यवस्थापनमा सहयोग तथा अनुगमन गर्ने कार्य;
- शैक्षिक प्रमाणपत्रहरूमा नाम, थर, उमेर र हिज्जे संशोधनका लागि सिफारिस गर्ने वा आवश्यक कार्यसम्पादन गर्ने कार्य;
- विपन्न लक्षित छात्रवृत्ति र द्वन्द्वपीडित छात्रवृत्ति कार्यक्रमको व्यवस्थापन तथा वितरण गर्ने कार्य;
- विद्यालयहरूको शैक्षिक गुणस्तर, पाठ्यपुस्तक उपलब्धता, र प्रारम्भिक बालविकास कार्यक्रमको अनुगमन गर्ने कार्य;
- जिल्ला भित्रका सामुदायिक, संस्थागत र धार्मिक विद्यालयहरूको विवरण सङ्कलन गरी एकीकृत तथ्याङ्क व्यवस्थापन (IEMIS) मा अद्यावधिक गर्ने कार्य;
- विद्यार्थी तथा विद्यालयको व्यक्तिगत सूचना अद्यावधिक, संरक्षण र नियमन गर्ने कार्य;
- शिक्षा तथा खेलकुद मन्त्रालय र शिक्षा विभागले तोकेका अन्य कार्य।
नोटः एकाइको सङ्गठन संरचना अनुसार उल्लेखित शाखाहरूको कार्यविवरणमा एकाइ प्रमुखले आवश्यकतानुसार जनशक्ति परिचालन गरी कार्यविवरण प्रदान गर्न सक्नेछ।